Türkiye Selçuklularında Kültür ve Medeniyet

16gzg1s

Yönetim ve İdare
• Ülke hanedanın ortak malıdır anlayışı geçerliydi.
• Hâkimiyet alametleri içerinde para basma, hutbe okutma, nevbet (marş) , tuğ ve bayrak vardır.
• Atabeylerin yetkileri kısıtlı olduğundan merkezi otorite bozulmamıştır.
• Şehzadelerin yetkileri sınırlandırılmıştır.
• Ordusunda Hassa ve Tımarlı Sipahiler (İkta) önemli bir güç oluşturur.
• Komutanlarına Emirül Ümera, Divan ile hükümdar arasında bağlantıyı kuran devlet görevlisine Hacibül Hüccab denir.

Divan Teşkilatı
• Divan-ı İstifa: Mali işlerden sorumlu
• Divan-ı İşraf: Maliyeyi denetlerdi.
• Divan-ı Arz: Ordunun maaş ve levazım işlerine bakardı.
• Divan-ı Tuğra hükümdarın imzasından sorumluydu.
• Pervaneci fethedilen toprakların kayıtlarını tutardı. Donanmadan sorumlu olan görevliye Emir-i Sevahil denirdi.
• Şer’i Hukuktan kadı, örfi hukuktan Emir-i Dad sorumdur. Askeri davalara Kadı leşker bakardı.
• İllerde vergi toplayan görevliye amid denir.

Toprak Sistemi (İkta-Tımar)
• Fethedilen topraklardan elde edilen gelirle asker beslenmesidir.
• Devlet hazinesinden para çıkmadan masrafsız savaşa hazır bir ordu kurmuş oldu.
• Toprak üretimi asker sayesinde kontrol altına alındı.
• Üretim ve gelir artışı sağlandı.
• Merkezi otorite güçlendirildi. Fethedilen topraklara aşiretlerin yerleştirilmesi ülkede iç huzuru sağlamaya yöneliktir.
• Toprakların çoğu devletindir. Bu topraklara Miri arazi denir.
• Miri Arazi; Has, İkta, Mülk, Vakıf arazi diye bölümlere ayrılır.
• Has: Geliri hükümdara ayrılan topraklardır.
• İkta: Ordu mensuplarına ve devlet memurlarına hizmet ve maaşlarının karşılığı olarak verilir. Sipahi denilen atlı asker beslerler.
• Mülk: Devlet adamlarına başarılarından dolayı verilir.
• Vakıf: Gelirleri ilmi ve sosyal kuruluşların masraflarına ayrılan topraklardır.

Ekonomik Yapı
• Maliye işlerine Divan-ı İstifa bakardı.
• Gümrük, cizye, öşür, haraç, maden gelirleri, hayvan sürülerinden alınan vergiler, Pazar yerlerinde alım satımdan alınan vergiler, bağlı devlet ve beyliklerin verdiği vergiler, hediyeler ve ganimetler başlıca gelirlerdir.
• İki türlü hazine vardır; Hazine-i Amire olan devlet hazinesi, Hazine-i Hassa, yani Hükümdarın şahsına ait hazine.
• Türkler Anadolu’ya geldiklerinde bir süre yerli halkın kullandığı Bizans parasını kullanmak zorunda kaldı.
• İlk Selçuklu paraları önce bakır sonra gümüş ve altından basıldı. Gümüş paraya dirhem, altın paraya dinar demişlerdir. İlk para Sultan Mesut tarafından bastırılan bakır paradır. Altın paralar 13.yy.’da bastırıldı.
• Türkiye Selçuklu Devleti’nin ekonomisi tarım, hayvancılık, madencilik ve tarıma dayanıyordu.

Ahi Teşkilatı (Esnaf Teşkilatı)
• Ahi kardeş manasında kullanılan bir kelimedir.
• Ahi teşkilatı Anadolu insanının birlik beraberliğine hizmet etmiştir.
• Ahi teşkilatı hem mesleki hem de ahlaki eğitim yaparlardı.
• Ahiler kurdukları loncalarla esnafları teftiş ederlerdi. Ürünlerin kalitesi ve fiyatını kontrol ederlerdi.
• Bu kontrolü yapan görevlilere muhtesip denir.
• Ahi ilkelerinin yazıldığı eserlere fütüvvetname denir.
• Zor durumda kalan esnafa yardım edilirdi.
• Bu teşkilat Osmanlı Devletinde de aynı görevleri yapmıştır.

Mimari ve Sanat
• Selçuklular Anadolu’da birçok kervansaray han Camiler, medreseler, imarethaneler ve kümbetler inşa etmiştir. Özellikle Konya Kayseri Tokat Erzurum Sivas ve Niğde’de pek çok eser bırakmışlardır.
• Taş ve ağaç oyma ve kabartma ile çinicilik çok gelişmiştir.
• Muhyiddin Arabî, Mevlana, Sadettin Konevi, Necmettin İshak, Yunus Emre gibi şahsiyetler bu dönemde ortaya çıkmıştır.
• Kümbet: Silindirik, çokgen gövdeli, konik veya piramit çatılı olanlarına denir. Mimari özelliğini Türkmen çadırından almıştır.
• Külliye: Camiyle birlikte kurulan medrese, kütüphane, imaret, hastane ve hamam gibi yapıların bütünüdür. Külliye cami merkezli kurulmuştur.
• Medreseler: Türk İslam devletlerinde bilim ve düşünce hayatının merkezidir. Anadolu Selçuklu ve Beylikler döneminin en önemli eğitim ve öğretim kurumlarıdır.
• Danişmentlilerin yaptırdığı Tokat ve Niksar’daki Yağıbasan Medreseleri, Anadolu’da ilk medreselerdir. 1193’de Kayseri Koca Hasan Medresesi Anadolu Selçuklu Devletinin yaptırdığı ilk medresedir.
• Çini Sanatı: Mimaride yüzeyleri süslemek için kullanılan bir yüzü sırlı pişmiş toprak levhalara çini denir.
• Kuş, balık figürleri, bitki desenleri ve yıldız geometrik motifler en çok kullanılan süsleme desenleridir.
• Konya Sırçalı Medrese ve Karatay Medresesi çini sanatının en güzel örnekleridir. Dış mimaride en çok taş işçiliği kullanılmıştır.
• Minyatür, heykel, hat sanatı, tezhip ve cilt sanatı, halı ve kilimcilik, ağaç işçiliği diğer sanatlardır.
• Ordu müziğinin başlangıcı olan nevbet, Mevlevi ve ahi ayinlerinde görülen müzik ve raks tasavvuf müziğinin örneklerini teşkil etmiştir.
• Anadolu Selçukluları ve beylikler armalarında ve paralarında arslan resmi kullanmışlardır.
• Selçukluların sembolü haline gelen çift başlı kartal ve diğer hayvan figürleri Konya surlarında kullanıldı.

Bilim Adamları
• Harezmî: Matematikçidir.
• İbn-i Türk: Matematikçidir.
• Farabi: Aristo’nun düşüncelerinin İslam Dün-yasına yayılmasını sağlamıştır. Farabi’ye II. öğretmen denir. İlimlerin ilk defa sınıflandır-masını yapmıştır.
• El Biruni: Enlem ve boylamı tespit etmiş dün-yanın güneş etrafındaki dönüşünün 1 yılda olduğunu keşfetmiştir.
• İbn-i Sina: El Kanun Fit Tıp en önemli eseri-dir. Avrupa’da ders kitabı olarak okutulmuştur.
• Gazali: Büyük Selçuklu Döneminde yetişmiş-tir. Nizamiye Medreselerinde çalışmıştır. İhya-i Ulumiddin en önemli eseridir.
• Ömer Hayyam: Sultan Melikşah Döneminde çalışmalar yapmıştır. Takvim-i Melikşah veya Takvim-i Celali denilen takvimi düzenlemiştir.

Anadolu Selçuklu Camileri
• Konya Alaadin Camii
• Niğde Alaaddin Camii
• Malatya Ulu Camii
• Sivas Ulu Camii
• Konya Sahip Ata Camii
• Kayseri Huand Hatun Camii
• Amasya Burmalı Minare Camii
• Amasya Gök Medrese Camii
• Kayseri Develi Ulu Camii (son camiidir.)

Anadolu Selçuklu Mescitleri
• Konya Taş Mescit
• Konya Sırçalı Mescit
• Konya Karatay Mescidi
• Konya Hoca Hasan Mescidi
• Konya Erdemşah Mescidi
• Çankırı Taş Mescidi
• Akşehir, Küçük Ayasofya Mescidi
• Harput Alaca Mescit (Arap Baba Mescidi)
• Akşehir Güdük Minare Mescidi

Anadolu Selçuklu Medreseleri
• Kayseri Koca Hasan Medresesi (İlk Selçuklu Medresesi)
• Kayseri Huand Hatun Medresesi
• Konya Karatay Medresesi
• Konya Sırçalı Medrese
• Konya Altun Aba Medresesi
• Konya İnce Minareli Medrese
• Sivas Gök Medrese
• Sivas Buruciye Medresesi
• Sivas Şifaiye Medresesi
• Kırşehir Cacabey Medresesi
• Akşehir Taş Medrese
• Amasya Gök Medrese
• Erzurum Çifte Minareli Medrese (En büyük)

Anadolu (Türkiye) Selçuklu Dönemi Sivil Mimari Eserleri
Saraylar
• Kubadiye ve Kubadabat Sarayı
• Alaiye Sarayı
• Haydar Bey Köşkü
• Hızır İlyas Köşkü

Kervansaraylar
• Alay Han (Aksaray’da-ilk)
• Sultan Han (Konya-Aksaray Yolu)
• Sultan Han (Kayseri-Sivas Yolu)
• Alara Han (Antalya-Alanya Yolu)
• İncir ve Kıkgöz Hanları (Antalya-Isparta Yolu)
• Şarapsa Han (Antalya-Alanya Yolu)
• İshaklı Han (Akşehir-Çay Yolu)
• Hekim Han (Sivas-Malatya Yolu)
• Ak Han (Afyon-Denizli Yolu)
• Evdir Han (Antalya-Isparta Yolu)

Şifahane veya Darüşşifalar
• Kayseri Gevher Nesibe Hatun Darüşşifası
• Konya’da I. İzzeddin Keykavus Darüşşifası
• Aksaray’da Alaaddin Keykubat Darüşşifası
• Sivas Divriği’de Turan Melik Şifahanesi
• Amasya’da Torumtay Şifahanesi
• Tokat’ta Muhyiddin Pervane Şifahanesi